{"id":5829,"date":"2026-10-11T23:16:15","date_gmt":"2026-10-11T21:16:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/?p=5829"},"modified":"2026-10-11T23:16:17","modified_gmt":"2026-10-11T21:16:17","slug":"tarihte-bireyin-rolue-hamit-baldemir","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/?p=5829","title":{"rendered":"TAR\u0130HTE B\u0130REY\u0130N ROL\u00dc! Hamit Baldemir"},"content":{"rendered":"\n

<\/strong>Tarihi kim yapar? Toplumsal s\u0131n\u0131flar ve kitleler mi, yoksa \u00f6nderler mi? Bu soru \u00e7o\u011fu zaman iki u\u00e7 yan\u0131tla kar\u015f\u0131lan\u0131r. Bir yakla\u015f\u0131m, b\u00fcy\u00fck d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri b\u00fcy\u00fck ki\u015filerin iradesiyle a\u00e7\u0131klar; halk\u0131, s\u0131n\u0131flar\u0131 ve toplumsal ko\u015fullar\u0131 \u00f6nderin pe\u015finden giden bir kitle gibi g\u00f6r\u00fcr. Di\u011fer tarafta, ekonomik ve toplumsal yap\u0131 bu durumda belirleyen de olsa bireyin ve \u00f6znenin rol\u00fc t\u00fcmden yads\u0131mak veya mutlakla\u015ft\u0131r tarihsel materyalist bak\u0131\u015f\u0131na uygun de\u011fildir.

Tarihsel materyalist bir \u00e7\u00f6z\u00fcmleme bu iki yakla\u015f\u0131m\u0131 da a\u015far ve bilimsel yakla\u015f\u0131r. Tarih \u00fcretim g\u00fc\u00e7leri ile \u00fcretim ili\u015fkilerinin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 m\u00fccadelesi yapar. S\u0131n\u0131fl\u0131 toplumlarda ise buna kabaca s\u0131n\u0131flar m\u00fccadelesi denir. Bu tarihsel olu\u015fum; do\u011fa ve insan aras\u0131nda ba\u015flar. Ancak bu m\u00fccadele bi\u00e7imi devam etmekle birlikte; g\u00fcn\u00fcm\u00fczde s\u0131n\u0131flar\u0131n m\u00fccadelesi temel kabul edilir. S\u0131n\u0131flar\u0131n tarihini kitleler; \u00fcretim g\u00fc\u00e7leri ile \u00fcretim ili\u015fkileri diyalektik \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015ftirir. Bireyler bu \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n veya maddi toplumsal ili\u015fkilerin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 s\u00fcrecin yaratt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7 ve d\u0131\u015f ekonomik ve toplumsal ko\u015fullar \u00f6zneyi \u00fcretir ya da var eder. \u00d6zne; bu maddi ko\u015ful ve \u00e7eli\u015fkileri analiz ederek uygun \u00f6nderlikler veya \u00f6rg\u00fctler yarat\u0131r. Toplumsal projeler \u00fcreterek toplumu belli bir amaca y\u00f6nlendirir. Bunu, her \u015feyden soyut bir tarzda veya niyetlerine g\u00f6re yapamazlar. \u00d6nderler, bulduklar\u0131 ekonomik ili\u015fkiler, s\u0131n\u0131f yap\u0131lar\u0131, devlet bi\u00e7imleri, siyasal kurumlar, k\u00fclt\u00fcrel gelenekler ve uluslararas\u0131 g\u00fc\u00e7 dengeleri i\u00e7inde hareket ederler. Bu ko\u015fullar tarihin m\u00fcmk\u00fcn y\u00f6nlerini ve hareket alan\u0131n\u0131 belirler; ama her somut olay\u0131n nas\u0131l geli\u015fece\u011fini \u00f6znesiz ger\u00e7ekle\u015ftiremez.

Bu nedenle tarihi yaratan kitlelerdir ancak tarihi y\u00f6nlendiren ve ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren \u00f6znel yap\u0131lard\u0131r. Yani \u00f6rg\u00fctler…\u00a0 \u00d6rg\u00fctler bireylerden olu\u015fur.\u00a0 \u00d6nderler, nesnel ko\u015fullar\u0131 belirleyemez. Tarihsel ve ekonomik yasalar nesnel ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Toplumsal ve ekonomik yasalar bize ra\u011fmen vard\u0131r. Yani iradi de\u011fildir.\u00a0 Sosyo ekonomik yap\u0131, uzun d\u00f6nemli e\u011filimleri ve m\u00fccadele alan\u0131n\u0131 belirler. Bireyler ve \u00f6nderlikler ise bu alan i\u00e7inde toplumsal ihtiya\u00e7lar\u0131 dile getirir; toplumu \u00f6rg\u00fctler, politik stratejiler kurar ve olaylar\u0131n bi\u00e7imini, h\u0131z\u0131n\u0131 ve ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 etkiler.

Marx, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde, \u00fcretim ili\u015fkilerini toplumun ekonomik yap\u0131s\u0131n\u0131n temeli olarak ele al\u0131r; hukuk, siyaset ve toplumsal bilin\u00e7 bi\u00e7imlerinin de bu temelle ili\u015fki i\u00e7inde \u015fekillendi\u011fini belirtir. Bu, d\u00fc\u015f\u00fcncelerin ve siyasal kurumlar\u0131n toplumsal ya\u015famdan ba\u011f\u0131ms\u0131z bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. \u0130nsanlar\u0131n ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve hangi siyasal taleplerin g\u00fc\u00e7 kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00fcretim ili\u015fkilerine ve maddi ko\u015fullara bakmak gerekir. Ne diyordu Marx; ”\u0130nsanlar\u0131n toplumsal yap\u0131lar\u0131n\u0131 belirleyen d\u00fc\u015f\u00fcnceleri de\u011fildir; tam tersine d\u00fc\u015f\u00fcncelerini belirleyen toplumsal varl\u0131klar\u0131d\u0131r”.

Ancak tarihsel materyalizm, ekonominin her olay\u0131 do\u011frudan ve tek ba\u015f\u0131na a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 mekanik bir kuram de\u011fildir. Engels, Joseph Bloch\u2019a 1890\u2019da yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta ekonomik ko\u015fullar\u0131n temel rol\u00fcn\u00fc vurgularken; siyasal bi\u00e7imlerin, hukuk d\u00fczeninin, d\u00fc\u015f\u00fcncelerin ve geleneklerin de m\u00fccadelelerin geli\u015fimini etkiledi\u011fini belirtir. Bu etki baz\u0131 durumlarda olaylar\u0131n alaca\u011f\u0131 bi\u00e7imi belirgin bi\u00e7imde de\u011fi\u015ftirebilir. Tarih, tek bir nedenin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 basit bir makine de\u011fil; farkl\u0131 iradelerin, kurumlar\u0131n ve toplumsal g\u00fc\u00e7lerin kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131ndan do\u011fan bir s\u00fcre\u00e7tir. [Engels\u2019ten Joseph Bloch\u2019a mektup]
Burada alt yap\u0131 ile \u00fcst yap\u0131y\u0131 birbirinden diyalektik birli\u011finden koparmadan ay\u0131rmak ve tan\u0131mlamas\u0131n\u0131 yapmak en bilimselidir. Alt yap\u0131: \u00dcretim g\u00fc\u00e7leri ve ili\u015fkileri. \u00dcst yap\u0131: m\u00fclkiyet ili\u015fkileri, s\u0131n\u0131f yap\u0131s\u0131, devletin niteli\u011fi.\u00a0 Di\u011fer taraftan, kriz anlar\u0131, \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imleri, ittifaklar, siyasal kararlar, \u00f6nderlerin tercihleri ve olaylar\u0131n rastlant\u0131sal y\u00f6nleri… Alt yap\u0131 \u00fcst yap\u0131dan ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir; fakat birincinin otomatik sonucu da de\u011fildir. Ayn\u0131 yap\u0131sal kriz, farkl\u0131 \u00f6rg\u00fctlenme ve \u00f6nderlik ko\u015fullar\u0131nda farkl\u0131 siyasal sonu\u00e7lara yol a\u00e7abilir.

Birey ve \u00f6nder hangi tarihsel ko\u015fullarda ortaya \u00e7\u0131kar?
<\/strong>
\u00d6nderlik, toplumsal ili\u015fkilerin d\u0131\u015f\u0131ndan gelen ba\u011f\u0131ms\u0131z bir g\u00fc\u00e7 de\u011fildir. Genellikle \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gereken sorunlar\u0131n birikti\u011fi, eski kurumlar\u0131n taleplere yan\u0131t veremedi\u011fi; yeni toplumsal g\u00fc\u00e7lerin kendilerini ifade edecek ara\u00e7 arad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemler de tarih sahnesine \u00e7\u0131kar. Yani tarihsel zorunluluk bozuldu\u011funda ve yeni bir tarhsel zorunluluk i\u00e7in maddi ko\u015fullar olu\u015ftu\u011funda. Bir toplumda i\u015f\u00e7iler, k\u00f6yl\u00fcler, kent yoksullar\u0131 veya ulusal bir topluluk benzer sorunlar\u0131 ya\u015fayabilir; fakat ortak sorun ya\u015famak, kendili\u011finden ortak bir siyasal \u00f6zne h\u00e2line gelmek demek de\u011fildir. Da\u011f\u0131n\u0131k deneyimlerin ortak bir dile, programa ve eylem bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015fmesi gerekir. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmde partiler, sendikalar, meclisler, konseyler, yerel \u00f6rg\u00fctler, bas\u0131n ve e\u011fitim kurumlar\u0131 rol oynar.

Gramsci\u2019nin \u201corganik ayd\u0131nlar\u201d kavram\u0131 bu s\u00fcreci anlamaya yard\u0131mc\u0131 olur. Gramsci; yeni toplumsal d\u00f6nem kendi toplumsal deneyimlerini a\u00e7\u0131klayan, bir araya getiren ve siyasal hedeflere ba\u011flayan ayd\u0131n ve \u00f6rg\u00fctleyici kadrolar geli\u015ftirdi\u011fini yazar. Burada \u00f6nderlik yaln\u0131zca tek bir ki\u015finin hitabeti ya da karizmas\u0131 de\u011fildir; bir s\u0131n\u0131f\u0131n veya toplumsal hareketin kendini tan\u0131ma, taleplerini ifade etme ve daha geni\u015f kesimlerle ili\u015fki kurma kapasitesidir. [Gramsci, Hapishane Defterlerinden \u201cAyd\u0131nlar\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fc]

Bir \u00f6nderin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 \u00e7e\u015fitli ko\u015fullar bulunur: toplumsal \u00e7eli\u015fkilerin keskinle\u015fmesi, siyasal me\u015fruiyet krizi, \u00f6rg\u00fctl\u00fc g\u00fc\u00e7lerin varl\u0131\u011f\u0131, belirli bir program\u0131n toplumda kar\u015f\u0131l\u0131k bulmas\u0131, kitlelerle kurulabilen g\u00fcven ili\u015fkisi ve uluslararas\u0131 ko\u015fullar. \u00d6nderin ki\u015fisel \u00f6zellikleri de \u00f6nemlidir: durumu okuyabilmesi, zaman\u0131nda karar verebilmesi, farkl\u0131 g\u00fc\u00e7leri ortak bir hedef \u00e7evresinde bulu\u015fturabilmesi ve de\u011fi\u015fen ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilmesi. Fakat bu nitelikler ancak belirli bir toplumsal konum ve tarihsel ihtiya\u00e7la birle\u015fti\u011finde siyasal g\u00fc\u00e7 h\u00e2line gelir.

Genel, \u00f6zel ve bireysel nedenler<\/strong>

Georgi Plehanov\u2019un 1898 tarihli ”Tarihte Bireyin Rol\u00fc \u00dczerine” \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bu tart\u0131\u015fman\u0131n klasik metinlerindendir. Plehanov; tarihsel s\u00fcre\u00e7te genel nedenleri, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fimi ve \u00fcretim ili\u015fkileriyle; \u00f6zel nedenleri, belirli bir \u00fclkenin tarihsel ve uluslararas\u0131 ko\u015fullar\u0131yla; bireysel nedenleri ise \u00f6nderlerin \u00f6zellikleri ve rastlant\u0131sal geli\u015fmelerle ili\u015fkilendirir. [Plehanov, Tarihte Bireyin Rol\u00fc \u00dczerine]. Plehanov\u2019un g\u00fc\u00e7l\u00fc yan\u0131, \u00f6nderin g\u00fcc\u00fcn\u00fc toplumun i\u00e7 yap\u0131s\u0131ndan ve di\u011fer toplumlarla kurdu\u011fu ili\u015fkilerden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnmemesidir. Bir \u00f6nder toplumsal ihtiya\u00e7lar\u0131 yaratmaz; fakat bu ihtiya\u00e7lar\u0131n nas\u0131l ifade edilece\u011fini, hangi hedeflere y\u00f6neltilece\u011fini ve hangi ara\u00e7larla kar\u015f\u0131lanaca\u011f\u0131n\u0131 etkileyebilir. Plehanov\u2019a g\u00f6re bireyler genel toplumsal e\u011filimleri istedikleri gibi tersine \u00e7eviremezler; buna kar\u015f\u0131l\u0131k olaylar\u0131n somut \u00f6zelliklerini, sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ve geli\u015fme h\u0131z\u0131n\u0131 etkileyebilirler.

Bu yakla\u015f\u0131m, bireyi tarihin mutlak yarat\u0131c\u0131s\u0131 saymaktan da onu \u00f6nemsiz g\u00f6rmekten de ka\u00e7\u0131n\u0131r. Yine de Plehanov\u2019un kimi ifadeleri, tarihsel geli\u015fmenin y\u00f6n\u00fc de\u011fi\u015fmezmi\u015f gibi okunabilir. Onu daha dikkatli okumak i\u00e7in Engels\u2019in Bloch\u2019a mektubundaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim vurgusu ve Marx\u2019\u0131n somut tarih \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeleriyle birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir. Tarihsel ko\u015fullar hareket alan\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlar; fakat bu s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde yap\u0131lan se\u00e7imler de sonraki ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirir.

Fransa\u2019da Louis Bonaparte<\/strong>

Marx\u2019\u0131n Louis Bonaparte\u2019\u0131n 18 Brumaire\u2019i, birey ve yap\u0131 ili\u015fkisini somut bir siyasal kriz \u00fczerinden inceler. 1848 devriminden sonra Fransa\u2019da cumhuriyet\u00e7i ve monar\u015fist g\u00fc\u00e7ler, burjuva s\u0131n\u0131flar\u0131, i\u015f\u00e7iler ve k\u00f6yl\u00fcler aras\u0131nda keskin m\u00fccadeleler ya\u015fan\u0131r. Louis Bonaparte\u2019\u0131n 1851 darbesi, yaln\u0131zca onun ki\u015fisel h\u0131rs\u0131yla a\u00e7\u0131klanamaz. Marx, Bonaparte\u2019\u0131n y\u00fckseli\u015fini s\u0131n\u0131flar aras\u0131ndaki b\u00f6l\u00fcnmeler, parlamentonun zay\u0131flamas\u0131, merkez\u00ee devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc ve k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00f6yl\u00fclerin siyasal konumuyla birlikte ele al\u0131r. [Marx, Louis Bonaparte\u2019\u0131n 18 Brumaire\u2019i]
Buradaki \u00f6nderlik, mevcut devlet mekanizmas\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131fsal par\u00e7alanmay\u0131 kullanabilen bir siyasal akt\u00f6rd\u00fcr. Bonaparte bu ko\u015fullar\u0131 tek ba\u015f\u0131na yaratmam\u0131\u015ft\u0131r; fakat iktidar m\u00fccadelesinde belirli hamleler yapm\u0131\u015f, parlamentonun etkisizle\u015fmesinden yararlanm\u0131\u015f ve y\u00fcr\u00fctme g\u00fcc\u00fcn\u00fc merkezile\u015ftirmi\u015ftir. Bu \u00f6rnek, \u00f6nderin etkisinin toplumsal deste\u011fe, kurumlara ve rakip g\u00fc\u00e7lerin \u00f6rg\u00fctlenme d\u00fczeyine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterir. Ayn\u0131 zamanda liderlik, halk\u0131n ortak iradesini temsil etti\u011fini ileri s\u00fcrerken devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fc toplumdan ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015ft\u0131rma y\u00f6n\u00fcnde de \u00e7al\u0131\u015fabilir.

Kriz an\u0131nda \u00f6nderli\u011fin etkisi: 1917 Rusya<\/strong>

1917 Rusya\u2019s\u0131nda sava\u015f, toprak sorunu, i\u015f\u00e7i m\u00fccadeleleri ve eski devlet d\u00fczeninin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi, b\u00fcy\u00fck bir siyasal kriz yaratm\u0131\u015ft\u0131. \u015eubat Devrimi monar\u015fiyi devirmi\u015f, fakat sava\u015f\u0131n s\u00fcrmesi, toprak talebinin kar\u015f\u0131lanmamas\u0131 ve ikili iktidar gibi sorunlar devam etmi\u015fti. Bu maddi ve siyasal ko\u015fullar devrimci bir alan a\u00e7t\u0131; ancak hangi g\u00fc\u00e7lerin bu alan\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendirece\u011fi \u00f6nceden belirlenmi\u015f de\u011fildi.

Lenin\u2019in Nisan 1917\u2019de sundu\u011fu tezler, bu ko\u015fullar i\u00e7inde belirli bir siyasal y\u00f6n \u00f6neriyordu: Ge\u00e7ici h\u00fck\u00fcmete destek verilmemesi ve Sovyetlerin iktidar\u0131n\u0131n savunulmas\u0131. [Lenin, \u201cProletaryan\u0131n Mevcut Devrimdeki G\u00f6revleri\u201d (Nisan Tezleri)]) Bu m\u00fcdahale, sava\u015f\u0131n, i\u015f\u00e7i hareketinin ya da toprak sorununun nedenlerini yaratmad\u0131. Fakat bu taleplerin nas\u0131l bir siyasal programa ba\u011flanaca\u011f\u0131 konusunda parti i\u00e7inde ve toplumda m\u00fccadele y\u00fcr\u00fct\u00fclmesine katk\u0131 sundu. Bu \u00f6rnek, \u00f6nderli\u011fin toplumsal hareketin yerine ge\u00e7meden onun y\u00f6n\u00fcn\u00fc, \u00f6rg\u00fctsel kararlar\u0131n\u0131 ve eylem zamanlamas\u0131n\u0131 etkileyebilece\u011fini g\u00f6sterir. Dolay\u0131s\u0131yla \u201cLenin olmasayd\u0131 hi\u00e7bir devrim olmazd\u0131\u201d demek de \u201cLenin\u2019in hi\u00e7bir etkisi yoktu\u201d demek de a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 de\u011fildir. Sorulmas\u0131 gereken, mevcut toplumsal ko\u015fullar\u0131n hangi talepleri m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131\u011f\u0131; Lenin\u2019in bu talepleri hangi programa ba\u011flad\u0131\u011f\u0131;bu program\u0131n \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir g\u00fc\u00e7 ve kitlesel kar\u015f\u0131l\u0131kla ne \u00f6l\u00e7\u00fcde birle\u015fti\u011fidir.

Ulusal \u00f6nderlik ve \u00f6nderliklerin etkisi hangi alanlarda ortaya \u00e7\u0131kar
<\/strong>
Ulusal m\u00fccadelelerde \u00f6nderli\u011fin etkisi, toplumsal s\u0131n\u0131flarla ve d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerle kurulan ili\u015fkiler i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kar. \u0130\u015fgal, s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimi, imparatorlu\u011fun \u00e7\u00f6z\u00fclmesi veya ulusal egemenli\u011fin s\u0131n\u0131rlanmas\u0131, farkl\u0131 toplumsal kesimleri ortak bir ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hedefi \u00e7evresinde bir araya getirebilir. Fakat ortak ulusal hedef, bu kesimlerin ekonomik ve siyasal \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n ayn\u0131 oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez. \u00d6nderlik burada bir koalisyon kurma, farkl\u0131 talepleri bir programda birle\u015ftirme ve m\u00fccadeleyi asker\u00ee, siyasal ve diplomatik alanlarda \u00f6rg\u00fctleme kapasitesi kazan\u0131r. Bu kapasite, hareketin ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 etkileyebilir. Fakat \u201culus\u201d ad\u0131na konu\u015fan \u00f6nderli\u011fin hangi gruplar\u0131 temsil etti\u011fi, hangi gruplar\u0131 d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131ktan sonra nas\u0131l bir toplumsal d\u00fczen kurdu\u011fu ayr\u0131 bir konudur.

\u00d6nderliklerin etkisi her tarihsel d\u00fczeyde ayn\u0131 de\u011fildir. Uzun d\u00f6nemli toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerde \u00fcretim bi\u00e7imleri, s\u0131n\u0131f ili\u015fkileri ve devlet d\u00fczeni g\u00fc\u00e7l\u00fc s\u0131n\u0131rlar koyar. Belirli bir kriz veya m\u00fccadele d\u00f6neminde ise \u00f6nderler ve \u00f6rg\u00fctler daha do\u011frudan etkide bulunabilir.

\u00d6nderlikler hangi alanlarda yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterebilir.<\/strong>

– Da\u011f\u0131n\u0131k deneyimleri ortak bir siyasal dile ve programa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek.
– Farkl\u0131 toplumsal kesimler aras\u0131nda ittifak kurmak veya ittifaklar\u0131 bozmak.
– M\u00fccadelenin zamanlamas\u0131n\u0131, ara\u00e7lar\u0131n\u0131 ve \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imini belirlemek.
– Kriz an\u0131nda karars\u0131z ya da \u00f6rg\u00fcts\u00fcz kesimleri harekete ge\u00e7irmek.
– Devlet kurumlar\u0131n\u0131 ve siyasal iktidar\u0131 kullanma bi\u00e7imini de\u011fi\u015ftirmek.
– M\u00fccadelenin bedelini, s\u00fcresini ve k\u0131sa vadeli sonucunu etkilemek.

Bunlar \u00f6nemli g\u00fc\u00e7lerdir; ancak s\u0131n\u0131rs\u0131z de\u011fildir. \u00d6nderli\u011fin etkisi, toplumsal taban\u0131n deste\u011fine, \u00f6rg\u00fctlerin g\u00fcc\u00fcne, devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n niteli\u011fine, kar\u015f\u0131t g\u00fc\u00e7lerin kapasitesine ve uluslararas\u0131 ko\u015fullara ba\u011fl\u0131d\u0131r. Toplumsal ihtiya\u00e7lara kar\u015f\u0131l\u0131k vermeyen bir \u00f6nderlik, karizmas\u0131 veya asker\u00ee g\u00fcc\u00fc ne kadar b\u00fcy\u00fck olursa olsun, uzun s\u00fcreli bir toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc tek ba\u015f\u0131na s\u00fcrd\u00fcremez.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7

Tarihsel materyalist a\u00e7\u0131dan Sosyoekonomik yap\u0131, bireylerin ve \u00f6nderliklerin faaliyet g\u00f6sterdi\u011fi alan\u0131 yarat\u0131r; sorunlar\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131, m\u00fccadelelerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve m\u00fcmk\u00fcn d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin maddi ko\u015fullar\u0131n\u0131 belirler. Bu nedenle toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin ba\u015fl\u0131ca a\u00e7\u0131klamas\u0131 bireysel iradede de\u011fil, toplumsal ili\u015fkilerde ve maddi ya\u015fam\u0131n \u00f6rg\u00fctleni\u015findedir. Fakat alt yap\u0131, tarihi kendi kendine yapan bir \u00f6zne de\u011fildir. \u0130nsanlar \u00f6rg\u00fctlenir, karar al\u0131r, m\u00fccadele eder ve sonu\u00e7lar\u0131yla yeni ko\u015fullar yarat\u0131rlar. \u00d6nderlikler bu kolektif eylemin i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kar; toplumsal ihtiya\u00e7lar\u0131 dile getirerek ve \u00f6rg\u00fctleyerek etkili h\u00e2le gelir. G\u00fc\u00e7leri, toplumsal bir dayanak bulduklar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde artar.

Bu nedenle \u00f6nderliklerin tarihsel etkisini \u015f\u00f6yle \u00f6zetlemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: Toplumsal yap\u0131n\u0131n temel \u00e7eli\u015fkilerini tek ba\u015flar\u0131na yaratamaz ve ortadan kald\u0131ramazlar; fakat bu \u00e7eli\u015fkilerin nas\u0131l ifade edilece\u011fini, hangi g\u00fc\u00e7lerin bir araya gelece\u011fini, m\u00fccadelenin hangi yoldan ilerleyece\u011fini ve belirli bir d\u00f6nemde hangi sonucun a\u011f\u0131r basaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etkileyebilirler. Tarihi ne yaln\u0131zca \u00f6nderler yapar ne de \u00f6nderlerden ba\u011f\u0131ms\u0131z, kendili\u011finden i\u015fleyen bir yap\u0131. Tarih, maddi ko\u015fullar i\u00e7inde m\u00fccadele eden insanlar\u0131n ortak eylemiyle \u015fekillenir; \u00f6nderlik bu eylemin etkili ama s\u0131n\u0131rlar\u0131 olan bir bile\u015fenidir.<\/p>\n\n\n\n

Ne var ki, geri ve az geli\u015fmi\u015f toplumlarda \u00f6nder ve bireyin rol\u00fc metafizik bir yakla\u015f\u0131mla abart\u0131l\u0131r. Do\u011fa \u00fcst\u00fc bir g\u00fc\u00e7 olarak tasvir edilir. Her \u015feyi ba\u015flatan ve d\u00fczelten; hatta maddi ko\u015fullar\u0131 yaratan olarak lanse edilir ve buna maalesef inan\u0131l\u0131r. Oysa lider bir insand\u0131r ve bulundu\u011fu co\u011frafyan\u0131n ile toplumun yeti\u015ftirdi\u011fi bir bireydir. Yan\u0131labilen, yanl\u0131\u015f yapabilen, korkusu, kayg\u0131s\u0131 olan, yorulabilen, hatta davas\u0131na ihanet edebilen bir insand\u0131r. O toplumun bir bireyidir. Do\u011fa \u00fcst\u00fc bir varl\u0131k de\u011fildir. Maddi ko\u015fullar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n ve olanaklar\u0131n tarih sahnesine \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 bir bireydir. Toplumun deste\u011fi ve uygun ko\u015fullar olmadan herhangi bir bireyden pek fark\u0131 olmayan bir varl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yaz\u0131mda da belirti\u011fim gibi \u00f6zneyi yads\u0131mamak laz\u0131m. G\u00fc\u00e7l\u00fc \u00f6nderler b\u00fcy\u00fck toplumsal de\u011fi\u015fimlere yol a\u00e7abilir. Toplumun sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmede yarat\u0131c\u0131 bir g\u00fc\u00e7 olabilir. Tarihin ak\u0131\u015f\u0131na y\u00f6n verebilir. B\u00f6yle b\u00fcy\u00fck \u00f6nderler her d\u00f6nem var olmazlar. Belli tarihsel Momentlerde var olurlar. Mesela Lenin ve benzerleri gibi.<\/p>\n\n\n\n

11 Ekim 2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tarihi kim yapar? Toplumsal s\u0131n\u0131flar ve kitleler mi, yoksa \u00f6nderler mi? Bu soru \u00e7o\u011fu zaman iki u\u00e7 yan\u0131tla kar\u015f\u0131lan\u0131r. Bir yakla\u015f\u0131m, b\u00fcy\u00fck d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri b\u00fcy\u00fck ki\u015filerin iradesiyle a\u00e7\u0131klar; halk\u0131, s\u0131n\u0131flar\u0131 ve toplumsal ko\u015fullar\u0131 \u00f6nderin pe\u015finden giden bir kitle gibi g\u00f6r\u00fcr. Di\u011fer tarafta, ekonomik ve toplumsal yap\u0131 bu durumda belirleyen de olsa bireyin ve \u00f6znenin rol\u00fc t\u00fcmden …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":5830,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[114,43,113,59,54,116,58,57,41,42,56,111,55,112,61],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5829"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5829"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5829\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5834,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5829\/revisions\/5834"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5830"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5829"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5829"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5829"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}