Bir soruyla ba\u015flayal\u0131m yazmaya: Dokuz ay yirmi ( 9 ay 20 ) g\u00fcnl\u00fckken do\u011fmu\u015f bir bebe\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyan\u0131n\u0131z edeniniz var m\u0131?
\nBiliyorum ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131, do\u011fa d\u0131\u015f\u0131 bir soru bu. Dokuz ay on g\u00fcn\u00fcn\u00fc ge\u00e7iren her bebek kendisinin ve annesinin \u00f6l\u00fcm\u00fc demektir. Bilinir; yedi ayl\u0131kken do\u011fan bebekler vard\u0131r. \u0130yi bak\u0131mla birlikte yedi ayl\u0131k olan bebelerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 da bilinir. Demekki bebeler ya\u015fayabilmek i\u00e7in en az yedi ay, en \u00e7ok dokuz ay ong\u00fcn annelerinin karn\u0131nda kalmalar\u0131 ve ya\u015famalar\u0131 gerekir. Yani bebeler mekanlar\u0131n\u0131 zaman\u0131ndan \u00f6nce terkederlerse veya zaman\u0131 ge\u00e7ti\u011fi halde terk etmezlerse ya\u015fama \u015fans\u0131n\u0131 yakalayam\u0131yorlar demektir.
\nS\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz do\u011fa yasas\u0131, yani zamana ili\u015fkin zorunluluk yaln\u0131zca insan yavrusu i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fildir. Di\u011fer t\u00fcm canl\u0131lar\u0131n da her bir cinsinin kendisine g\u00f6re bir do\u011fma zaman aral\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Kimi \u00f6rnekler: Tavuk ve benzerlerinin kulu\u00e7ka s\u00fcresi yirmibir g\u00fcnd\u00fcr. \u0130nek, at, e\u015fek, deve gibi b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvanlar\u0131n gebelik s\u00fcresi onbir ay dolaylar\u0131d\u0131r. Tav\u015fanlarda ortama bir ay, kedi ve k\u00f6peklerde ortalama iki ay, en uzun gebelik s\u00fcresi olan fillerde yirmi ile yirmiiki ay aras\u0131 de\u011fi\u015fen gebelik zaman\u0131 vard\u0131r. Uzatmayal\u0131m; her canl\u0131n\u0131n kendi cinsine g\u00f6re de\u011fi\u015fen bir s\u00fcrede do\u011fmak gibi bir yasall\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Bu zorunluluk hem e\u015fey \u00fcreme \u00f6zellikli canl\u0131larda, hem de yumurtadan \u00e7\u0131kanlarda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclen, g\u00f6zlemlenen ve deneyimlenen bir ger\u00e7ekliktir ve bundand\u0131r ki, bu ger\u00e7ekli\u011fi her insan bilebilir. Her t\u00fcrden b\u00f6rt\u00fc b\u00f6ce\u011fin ve hatta m\u0131kro organizmalar\u0131n nas\u0131l ve ne kadar zamanda \u00fcredikleri, \u00fcreyebilmeleri i\u00e7in nas\u0131l bir ortam\u0131n gereklili\u011fi gibi konular\u0131 ise i\u015fin uzmanlar\u0131 bilirler. Bizler de onlardan \u00f6\u011freniriz.
\nBiz bildi\u011fimizden devam edip \u015fu bilineni de tekrarlayal\u0131m: \u00dcreme s\u00fcrecinin ilk \u015fart\u0131, \u00fcreme erginli\u011fidir. Belli bir olgunlu\u011fa eri\u015fmeden yavru do\u011furmak veya yumurtlamak olanakl\u0131 de\u011fildir. Do\u011furabilmek veya yumurtlayabilmek i\u00e7in belli bir zaman aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya\u015fay\u0131p ge\u00e7irmi\u015f olmak ilk \u015fart\u0131r yani. \u0130kinci \u015fart, \u00fcreme yeterlilik ya\u015f\u0131na ula\u015fan\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. \u00c7o\u011falmay\u0131 engelleyecek bir engelin bulunmamas\u0131d\u0131r. B\u00f6l\u00fcnerek vb \u00e7o\u011falanlara girmeden ve bilinenden devamla \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u015fart diyelim: Ayn\u0131 t\u00fcrden iki cinsin d\u00f6lleme ortam\u0131ndan ge\u00e7mi\u015f olmalar\u0131 gerekir. Yine vurgulayal\u0131m ki, \u00fc\u00e7\u00fcnc \u015fart ancak bir ve ikinin devam\u0131 oldu\u011funda i\u015flevseldir. D\u00f6rt ise ilk elden mek\u00e2nsald\u0131r. Ceninin ya\u015fayabilece\u011fi ve elbette b\u00fcy\u00fcyebilece\u011fi uygun ortam zorunlulu\u011fudur. Nas\u0131l d\u00f6llenmek i\u00e7in suni d\u00f6llenme bile olsa anne rahmi k\u0131vam\u0131 bir ortam gerekli ise, d\u00f6llenme sonucu olu\u015fan ceninin ya\u015fayabilmesi i\u00e7in de anne karn\u0131 veya ona benzer \u00f6zlliklere sahip bir ortam olmazsa olmazd\u0131r.
\nYukarda \u00e7e\u015fitli \u00f6rnekleri ile belirttik: Gerekli ve yeterli ko\u015fullara sahip mek\u00e2nsal zorunlulukar tastamam olsa bile, o uygun ortamda birde yeterli bir zaman aral\u0131\u011f\u0131 ya\u015famak \u015fartt\u0131. Eksi bilmem ka\u00e7lardan s\u0131f\u0131ra ula\u015fma s\u00fcrecidir \/ zaman\u0131d\u0131r bu. Sonras\u0131 sonradan gelir: \u015eu zamanda art\u0131 bir denilir. Yani do\u011fulur ve ya\u015fam ser\u00fcveni de b\u00f6ylece ba\u015flar. De\u011fil mi? Bu bilgi tazelemesi unutulmas\u0131n.
\nVe yine \u00e7oklar\u0131nca bilindi\u011fini sand\u0131\u011f\u0131m bir ba\u015fka tekrar yapay\u0131m. T\u00fcm a\u011fa\u00e7lar \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ya\u015f\u0131nda ilk meyvelerini verirler. A\u011fa\u00e7s\u0131lar ilk ya\u015flar\u0131n\u0131 dolduklar\u0131 baharda \u00e7i\u00e7ek a\u00e7arlar; yaz ba\u015f\u0131 veya ortas\u0131nda meyveye dururlar. Otsu bitkilerin verim verme olgunlu\u011funa ula\u015fabilmeleri i\u00e7in ortalama \u00fc\u00e7 aya ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. \u0130kibu\u00e7uk ayl\u0131klar \u00e7i\u00e7e\u011fe dururlar. Kimileri \u00fc\u00e7 ay dolarken, kimileri \u00fc\u00e7 ay ong\u00fcnl\u00fckken, baz\u0131lar\u0131 da \u00fc\u00e7bu\u00e7uk ayl\u0131kken ilk \u00fcr\u00fcnleini verirler. Fakat bu denilenlerin aynen ge\u00e7erlili\u011fi i\u00e7in di\u011fer \u015fartlar\u0131n da ayn\u0131 olmas\u0131 gerekir. Ba\u015fta hava ko\u015fullar\u0131 uygun ve ayn\u0131 olmal\u0131. Toprak kalitesi, \u00e7ok \u00f6nemli belirleyiciler aras\u0131ndad\u0131r. Sulama yetirince olmak zorundad\u0131r. G\u00fcbreleme ve bak\u0131m ciddi girdilerdendir. Yani ve anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, insanlar ve hayvanlar gibi bitkilere de \u00fcremeleri i\u00e7in bir ZAMAN ve UYGUN ORTAM (yer) gereklidir.
\nMehmet Uzun\u2019un NAR \u00c7\u0130\u00c7EKLER\u0130 adl\u0131 an\u0131\/ \u00f6yk\u00fc kitab\u0131n\u0131 okurken anlam\u0131\u015f, fakat tam i\u00e7selle\u015ftirememi\u015ftim; bizim Diyarbak\u0131r narlar\u0131n\u0131n Kanada\u2019da neden meyve vermediklerini. \u0130svi\u00e7re\u2019de ve bir Reforimist kilisenin bah\u00e7esindeki \u00fc\u00e7 k\u00f6k nar a\u011fac\u0131n\u0131 on y\u0131l kadar izledikten sonra Mehmet uzun\u2019un anlat\u0131s\u0131na yeniden d\u00f6nd\u00fcm. Diyarbak\u0131rl\u0131 bir Ermeni arkada\u015f, g\u00f6\u00e7\u00fcp yerle\u015fti\u011fi Kanada\u2019da arazi al\u0131p nar yeti\u015ftirmek istemi\u015f. Narlar nar vermemi\u015f ama. \u00c7i\u00e7ek a\u00e7arlarm\u0131\u015f, hem de o nar \u00e7i\u00e7e\u011fi g\u00fczelli\u011finde; fakat \u00e7i\u00e7ekler her y\u0131l d\u00f6k\u00fcl\u00fcrm\u00fc\u015f.( Mehmet Uzun\u2019un \u00e7ocukluk arkada\u015f\u0131 anlatm\u0131\u015f bu ya\u015fanm\u0131l\u015fl\u0131\u011f\u0131.) Benim izledi\u011fim narlar\u0131n sonlar\u0131 da k\u0131smen Kanada \u00f6rne\u011fine benzer. \u00c7o\u011fu y\u0131llar \u00e7i\u00e7ekler d\u00f6k\u00fcl\u00fcyor. Yazlar\u0131n bura ortalamas\u0131n\u0131n \u00fczerinde s\u0131cak oldu\u011fu y\u0131llada ise \u00e7i\u00e7ekler nara duruyor, fakat narlar ancak bir erik kadar b\u00fcy\u00fcyebiliyorlar. Daha fazla b\u00fcy\u00fcm\u00fcyorlar. \u015eunun alt\u0131n\u0131 ise \u00f6zel olarak \u00e7izeyim: Yaprak ve \u00e7i\u00e7ek a\u00e7ma zamanlamas\u0131nda Anadolu ile aralar\u0131nda \u00e7ok bir fark yok. En fazla \u00fc\u00e7 be\u015f g\u00fcn gecikmeli \u00e7i\u00e7ek a\u00e7\u0131yor buradakiler.
\nNarda g\u00f6r\u00fclen mekan ve mek\u00e2nsal \u00f6zlliklerin belirleyici etkileri her bitki i\u00e7in ayn\u0131 de\u011fildir. Ama \u015fu veya bu kadar etkili oldu\u011fu da su g\u00f6t\u00fcrmez bir ger\u00e7ektir. \u00d6rne\u011fin, \u00fcz\u00fcm Avrupa k\u0131tas\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funda yeti\u015fiyor. Tatlanma oran\u0131 ise Akdeniz \u00e7evresinde yeti\u015fen \u00fcz\u00fcmlere g\u00f6re \u00e7ok \u00e7ok az oluyor.
\n Bir ba\u015fka bilinen: Ortado\u011fu toplumlar\u0131nda ekmek ba\u015f nimettir. Zaman zaman ve ki\u015fiden ki\u015fiye de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterse de, nimet denilince ilk akla gelen ekmektir. Acaba neden? Neden D\u00fcnyan\u0131n daha kuzeylerinde veya g\u00fcneylerinde insanlar en \u00f6nemli beslenme maddesi olarak ekme\u011fi saym\u0131yorlar? Acaba ekmek dinsel bir imtiyaza m\u0131 sahiptir bizim co\u011frafyada? Ergani \/ \u00c7ay\u00f6n\u00fc kaz\u0131lar\u0131nda bu\u011fday\u0131n onbin y\u0131ll\u0131k bir ge\u00e7mi\u015fi oldu\u011fu bulgulanm\u0131\u015f. Daha evvelinin ise ka\u00e7 bin zaman oldu\u011fu bilinmiyor. Yine biliniyor: Bu\u011fday\u0131n anavatan\u0131 Ortado\u011fudur. Bu tesad\u00fcf de\u011fildir. G\u00fczden ekilip ye\u015feren bu\u011fday, ilkbaharda boy atar ve haziranda sararmaya ba\u015flar. Bi\u00e7erd\u00f6verin olmad\u0131\u011f\u0131 zamanlarda ekin bi\u00e7me ve harman zaman\u0131 aylar\u0131 almakaktad\u0131r. Yani s\u0131cak ve ya\u011f\u0131\u015fs\u0131z bir yaz ortam\u0131 bu\u011fday \u00fcretimi i\u00e7in kesin bir zorunluluktur. \u015eimdi kuzey \u00fclkelerinin bir k\u0131sm\u0131nda da bu\u011fday ekiliyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc ya\u011fmurun ara verdi\u011fi \u00fc\u00e7g\u00fcn i\u00e7erisinde t\u00fcm bi\u00e7me ve harman i\u015fleri yap\u0131labiliyor art\u0131k. Yaz\u0131n ya\u011fmurlu ge\u00e7ti\u011fi \u00e7o\u011frafyalarda eskiden de bu\u011fday yeti\u015febilmekteydi elbette. Yine buralarda da yaz ortalar\u0131nda ba\u015faklar e\u011filip sararmaktalar. \u00dcretim i\u00e7in zaman yetmezli\u011fi aslolan.
\nUzat\u0131\u011f\u0131m\u0131z laf\u0131 toparl\u0131yal\u0131m. Do\u011fada varolan t\u00fcm canl\u0131lar do\u011fal ak\u0131\u015f\u0131n, yani bir zaman\u0131n ve ortam\u0131n i\u00e7erisinde ya\u015farlar . Zaman\u0131n ve mekan\u0131n \u00f6zelliklerine uyum sa\u011flarlar. Uyum sa\u011flayamayanlar zaten ya\u015fayamazlar. ZAMAN ve MEKAN somut ko\u015fullar\u0131n iki ana belirleyicisidir. \u0130nsanlar, hatta t\u00fcm canl\u0131lar i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 zaman ve mekan\u0131n kendilerine sunduklar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirip, iradi olarak nelere\/ nas\u0131l m\u00fcdail olabileceklerinin hesab\u0131n\u0131 kitab\u0131n\u0131 yaparlar. Belli bir zamandaki (\u00f6mr\u00fcm\u00fcz i\u00e7erisinde) ve belli bir mekandaki ( evrende, D\u00fcnyada, \u015fu veya bu \u00fclkede, \u015fu \u015fehirde, mahallede veya k\u00f6yde) somut ko\u015fullar de\u011ferlendirilir. D\u00fc\u015f\u00fcnsel anla\u015f\u0131l\u0131rl\u0131k sa\u011flan\u0131r veya sa\u011flanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Ard\u0131ndan neler yap\u0131labilece\u011fi saptan\u0131r. \u0130radenin , bireysel veya ortak iradenin yap\u0131p edeceklerine i\u015f denir; eylemlilik denir. Siyaset\u00e7i dilinde yap\u0131lacak edileceklere politika denmektedir. Uzun zamanl\u0131 yap\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclene strateji, yak\u0131n ve k\u0131sa zamanl\u0131s\u0131na taktik de denir.
\nBen Mars\u2019ta devrim yapaca\u011f\u0131m ve sosyalizmi Mars\u2019ta kuraca\u011f\u0131m diyene tebess\u00fcm edilir de\u011fil mi? Bug\u00fcn, yar\u0131n ve yak\u0131n gelecek beni ilgilendirmiyor diyenin akl\u0131ndan \u015f\u00fcphe etmekte herkesler hakl\u0131d\u0131r.
\nBirisi, bu yak\u0131nlarda bana ve kimi yolda\u015flar\u0131ma, hemde birileri ad\u0131na dedi ki; \u201c\u2026( konunun) \u00f6z\u00fcne de\u011fil zamana ve mekana itiraz ediyor\u201d sunuz. Anla\u015f\u0131l\u0131r olamaya \u00e7al\u0131\u015fma \u00e7abam umar\u0131m anlay\u0131\u015fla kar\u015f\u0131lan\u0131r.<\/p>\n
29 Ekim 2018
\nKemal Bilget. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Bir soruyla ba\u015flayal\u0131m yazmaya: Dokuz ay yirmi ( 9 ay 20 ) g\u00fcnl\u00fckken do\u011fmu\u015f bir bebe\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyan\u0131n\u0131z edeniniz var m\u0131? Biliyorum ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131, do\u011fa d\u0131\u015f\u0131 bir soru bu. Dokuz ay on g\u00fcn\u00fcn\u00fc ge\u00e7iren her bebek kendisinin ve annesinin \u00f6l\u00fcm\u00fc demektir. Bilinir; yedi ayl\u0131kken do\u011fan bebekler vard\u0131r. \u0130yi bak\u0131mla birlikte yedi ayl\u0131k olan bebelerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 …<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[62],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2892"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2892"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2892\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2893,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2892\/revisions\/2893"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2892"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2892"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dengekurdistan.de\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2892"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}